Rękopisy


Tabliczki

Pismo Święte informuje, że zapis Słowa Bożego rozpoczął sam Bóg. Wyrył przykazania na kamiennych tablicach, gdy zawierał przymierze z Izraelem po jego wyjściu z Egiptu około 3400 lat temu. Resztę przepisów prawa zapisał Mojżesz i umieścił je obok skrzyni przymierza. Czy jednak już wtedy Żydzi potrafili pisać?

TabliczkiWcześniej w Mezopotamii powstało pismo klinowe, w którym zapisywano między innymi: prawo, rachunki, słowniki, dokumenty sprzedaży i kupna. Zamieszczając ważne informacje wagi państwowej ryto napisy na skałach i budowlach. Przykładem jest odkryty w Suzie bazaltowy słup z XVIII wieku przed Chrystusem. Zapisano na nim prawo z czasów Hammurabiego – króla Babilonu. Z pewnością takich słupów wystawiono wiele po całym kraju, żeby przez wiele osób mogło je czytać przez długi czas. Jednak większość wiedzy przechowywano i przekazywano w tym czasie na wygodniejszych tabliczkach z gliny. Glina była tańsza a pisanie na niej – prostsze. Archeologia odsłoniła bogate archiwa starożytnych tabliczek glinianych, które są zapisane pismem klinowym. Przykładem jest biblioteka asyryjskiego władcy Aszurbanipala z VII wieku przed ChrystusemNajpóźniejsza odkryta tabliczka zapisana pismem klinowym pochodzi z pierwszego wieku naszej ery.

W starożytności i średniowieczu używano tabliczek z drewna. Powlekano je woskiem i wykonywano znaki przy użyciu rylca. W księdze Ezechiela 37:16 czytamy:

„A ty synu człowieczy, weź sobie kawałek drewna i napisz na nim: Należy do Judy i synów izraelskich…”.

Nie wiadomo kiedy wynaleziony został alfabet. Za jeden z najstarszych zabytków, uważa się napisy protosynajskie. Ich wiek szacuje się na 3500 lat. W ruinach miasta Ugarit znaleziono alfabetyczne pismo klinowe z XIV wieku przed narodzeniem Chrystusa. Ugarit leży na terenie dawnego Kanaanu – do którego udali się Izraelici po wyjściu z Egiptu. Istnieją również tezy upatrujące powstanie alfabetu w Egipcie. Biorąc pod uwagę, że alfabet powstawał w czasie i miejscach bliskim Izraelitom wychodzącym z Egiptu ksiądz profesor Tadeusz Jelonek w swoim opracowaniu poświęconym historii Biblii stwierdził:

Jakże nie widzieć działania Bożej Opatrzności w zbiegu okoliczności powstania alfabetu i wyjścia Izraela z Egiptu?”

Zwoje

ZwojeStarożytne książki miały kształt tabliczek lub zwiniętych w rulon zwojów. Zwoje były lżejsze od tabliczek. Wykonywano je ze skóry lub papirusu. 2000 lat temu rzymianie stworzyli notatniki złożone z kilku kart. Niewiele czasu potem powstał kształt dzisiejszej książki. Nazywano ją ‚kodeksem’. Najstarszy fragment kodeksu pochodzi z końca I wieku po Chrystusie.

Do XX wieku najstarsze kopie Biblii jakie posiadali uczeni pochodziły z okresu IX wieku po Chrystusie. Krytycy oczekiwali, że kopie starsze już o 300 lat będą wykazywać radykalne różnice. W 1947 roku w pobliżu Morza Martwego na terenie Palestyny odkryto groty skalne, w których leżały pozostawione od dwóch tysięcy lat hebrajskie zwoje Starego Testamentu. To znalezisko wywołało wielki szok w środowisku naukowym i kościelnym. Nadzwyczajna jest historia zwojów i ich odczytania, które trwało prawie 50 lat! Pierwsze 4 znalezione zwoje kupił za około 100 Zwojedolarów od Beduinów pewien duchowny. Rok później zostały odkupione za 250 tysięcy dolarów!!! .Beduini, którzy odnaleźli większość rękopisów, pocięli zwoje na małe fragmenty. Za te kawałki różne instytucje płaciły duże sumy pieniędzy. W 11 grotach nad Morzem Martwym znaleziono w sumie około 800 rękopisów z okresu od II wieku przed Chrystusem do I wieku naszej ery. Wśród nich 202 egzemplarze to manuskrypty niemal całego Starego Testamentu, poza Księgą Estery. Niektóre księgi jak Księga Psalmów czy Izajasza odnaleziono w ponad kilkunastu kopiach. Ponadto znaleziono inne pisma, jak apokryfy powstałe później od kanonu Biblii Hebrajskiej. Wyniki długoletnich badań tak skomentował doktor Randall Price:

„Rozczarowanie spotkało tych, którzy oczekiwali, że zwoje ujawnią radykalne zmiany w tekście biblijnym, bo ich treść potwierdziła tylko wiarygodność i stabilność Starego Testamentu”

Jak jednak możliwe jest wierne zachowanie tekstu używanego przez ludzi przez setki lat? Żydowscy kopiści przepisywali Stary Testament bardzo dokładnie. Zliczali liczbę liter, wyrazów sporządzanego oryginału i tworzonej kopii. Jeśli wystąpił błąd, kopię – efekt wielomiesięcznej pracy – niszczono. Tak przepisywana treść Biblii dotarła do nas w niemal nienaruszonej formie.

Nowy Testament został spisany w innych warunkach w języku greckim. Niektórzy Cesarze Rzymu nakazywali niszczenie pism chrześcijan. Jednak najstarsze rękopisy Nowego Testamentu są o wiele bliższe czasom życia autorów niż manuskrypty Starego Testamentu.

Za najstarszy fragment Nowego Testamentu uznaje się Papirus Rylanda datowany na 125 rok po narodzeniu Chrystusa. Zawiera on niewielki fragment Ewangelii Jana. Z IV wieku po Chrystusie pochodzą całe Kodeksy Pisma Świętego w języku greckim. Są to: Kodeks Synajski; Watykański, Aleksandryjski. Zostały jednak odkryte dopiero w dwóch ostatnich wiekach.

Gęsie Pióro

Gęsie PióroOkres starożytności kończy się wraz z upadkiem Rzymu. Kilka wieków później tereny Bliskiego Wschodu, gdzie powstało chrześcijaństwo, zostały zajęte przez kulturę Islamu. Głównym ośrodkiem chrześcijaństwa stała się Europa, która odziedziczyła po Imperium Rzymskim język – łacinę. Początkowo misjonarze dokładali wielu starań by przekazać Biblię w językach nawracanych na chrześcijaństwo narodów. Cyryl i Metody stworzyli specjalne pismo przystosowane dla języka Słowian – głagolicę. Z kolei biskup Wulfila opracował pismo dla języka plemion Gotów i stworzył dla nich tłumaczenie Biblii. Z czasem uznano jednak łacinę za język właściwy do odczytywania tekstów liturgicznych oraz Biblii. Oficjalną wersją Biblii była Wulgata – łaciński przekład, którego dokonał mnich – Hieronim w IV wieku. W drugiej połowie średniowiecza, zaczęły rodzić się wewnątrz Kościoła Rzymsko-Katolickiego odłamy sprzeciwiające się nadużyciom i naukom duchowieństwa. Ludzie tacy jak francuski kupiec Piotr Waldo, angielski teolog Jan Wiklif , czy czeski duchowny Jan Hus powoływali się na nauki Biblii krytykując moralne zepsucie i odstępstwo od zasad ewangelii w tych czasach. W czasie gdy ruch zwolenników Wiklifa i Husa przybrał postać buntu wobec władz kościoła, ludzi posługujących się Biblią w tłumaczeniu na język narodowy podejrzewano o szerzenie herezji. Stąd wzięły się ostre wystąpienia Watykanu potępiające tłumaczenia Biblii na języki narodowe. Nakazywano niszczenie heretyckich tłumaczeń Biblii.

Gęsie PióroPrzez pierwsze wieki średniowiecza w Europie panował chaos polityczny i społeczny, w czasie którego zaginęło wiele starożytnych ksiąg. Znacznie obniżył się poziom wiedzy i myślenia mieszkańców Europy. Głównym ośrodkiem wiedzy w średniowiecznej Europie, na czas około 1000 lat stały się klasztory. W skryptoriach – specjalnych pomieszczeniach klasztornych, przepisywano odręcznie Biblię i inne starożytne dzieła. Siedząc lub stojąc przy pulpicie kopista był w stanie zapisać dziennie średnio kilka stron Pozycja piszącego w trakcie tej czynności nie zmieniała się godzinami. Warunki przepisywania dużej ilości tekstu były trudne. Na średniowiecznych rękopisach na marginesach znaleźć można zapisane przez kopistów narzekania na zimno, ból rąk i ciała oraz stwierdzenia takie jak te „Jak podróżnego raduje widok jego domu, tak koniec książki tych, których się nad nią trudzili”. Analfabetyzm i cena ksiąg ograniczały dostęp ludziom do tekstu Pisma. Koszt jednej Biblii był tak ogromny, że nieliczni mogli kupić całą Biblię. Do powstania jednej kopii potrzebne było nawet 200 skór z jagniąt. Pismo było wykaligrafowane, często pięknie zdobione. Przepisywanie rękopisów było źródłem utrzymania kopistów i klasztorów. Nierzadko wykonaniem ozdobień, zajmowali się wyspecjalizowani mnisi, podczas gdy nowicjusze przygotowywali karty do zapisywania. W celu zabezpieczenia kosztownych ksiąg zdarzało się, że przykuwano je łańcuchami do ścian w bibliotekach kościelnych. Możemy takie przykute egzemplarze oglądać w bibliotece kościoła Wszystkich Świętych w Hereford w Anglii.

Na przełomie wieków XII i XIII laiccy skrybowie zaczęli organizować własne warsztaty zajmujące się produkowaniem ksiąg na dużą skalę. Do grona kopistów dołączyli studenci z uniwersytetów.